Κυρίες και κύριοι Γενικοί Διευθυντές, κυρίες και κύριοι Διευθυντές και Διευθύντριες, αγαπητές και αγαπητοί συνάδελφοι,
Συναντιόμαστε και σήμερα, όπως κάθε χρόνο, στο αμφιθέατρο μας για να τιμήσουμε την 28η Οκτωβρίου 1940, που υπήρξε κορυφαία στιγμή στην πολύ μακρά πορεία του Ελληνισμού, καθώς είναι η εμβληματική αρχή μιας λαμπρής εθνικής εποποιίας 219 ημερών και συνιστά το αναμφισβήτητα - ίσως κυριολεκτικά μοναδικό - πρότυπο σύμπτυξης αρραγούς εθνικού μετώπου, σύμβολο ομοψυχίας, ενότητας, αλληλεγγύης και παλλαϊκής συστράτευσης. Σήμερα γιορτάζουμε την 85η επέτειο της μεγίστης ιστορικής αυτής στιγμής.
Από τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940, τα ξημερώματα Δευτέρας και μέχρι την τελική έκβαση της Μάχης της Κρήτης, την 1η Ιουνίου 1941, με την πύρρεια γερμανική νίκη - πύρρεια λόγω μεγάλων απωλειών και μακρότερης του αναμενόμενου διάρκειας του εγχειρήματος - ο λαός μας διεξήγαγε σε κάθε σπιθαμή εθνικού εδάφους αγώνα που προσέλκυσε το ενδιαφέρον και το θαυμασμό της παγκόσμιας κοινής γνώμης. Και ο αγώνας αυτός διεξήχθη χωρίς ουσιαστική εξωτερική βοήθεια, με την Ελλάδα να είναι η μοναδική χώρα που κλήθηκε να αντιμετωπίσει - την ίδια σχεδόν στιγμή - τέσσερις στρατούς: Τον ιταλικό, τον γερμανικό, τον βουλγαρικό και τον αλβανικό. Και άντεξε πολύ περισσότερο από όλες τις χώρες της ηπειρωτικής Ευρώπης, μεταξύ άλλων τη Γαλλία, τη Δανία, τη Νορβηγία, την Πολωνία, την Ολλανδία ή το Βέλγιο.
Μετά την επέλαση από το 1936 με κατάληψη της Αβησσυνίας από την Ιταλία, μετά από εισβολές, προελάσεις, καταλήψεις και καταστροφές των κρατών της Ευρώπης, καθώς και αποικιακών κτήσεων, ιδιαίτερα της Βρετανίας, στη Βόρεια και Ανατολική Αφρική, από τις επεκτατικές αναθεωρητικές δυνάμεις του Άξονα και την πολεμική μηχανή τους, η πρώτη αυτή συμμαχική νίκη, με την επιτυχή απόκρουση της ιταλικής εισβολής, συνέβαλε αποδεδειγμένα στην εξέλιξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, καθυστερώντας κατά δύο μήνες, όπως γνωρίζετε, την επίθεση του Χίτλερ κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Ενδυνάμωσε το φρόνημα, δίνοντας ελπίδα στους στρατούς που ακόμα αγωνίζονταν και στους λαούς που ακόμη αντιστέκονταν. Το έπος του ‘40 αποτέλεσε, μαζί με τη Μάχη της Αγγλίας, πρώτη απόδειξη ότι ο άξονας δεν ήταν αήττητος και ότι υπήρχαν ακόμα λαοί πρόθυμοι και ικανοί να αγωνιστούν.
Την ημέρα εκείνη εγγράφεται στην απευθείας συνέχεια των ορόσημων συλλογικών υπερβάσεων και θυσιών ανά τους αιώνες η λιτή απάντηση, «Alors, c’est la guerre», του Πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στο τελεσίγραφο του Ιταλού Πρέσβη στην Αθήνα, που έδιδε προθεσμία τριών ωρών, προτού τα ιταλικά στρατεύματα εισβάλουν στο ελληνικό έδαφος για να καταλάβουν στρατηγικά σημεία της χώρας, χωρίς να διευκρινίζει ποια ακριβώς ήταν αυτά τα στρατηγικά σημεία και καθιστούσε τη χώρα μας υπεύθυνη για τις επιπτώσεις, εάν αυτή πρόβαλλε αντίσταση.
Θα πρέπει να πιστωθεί στον Ιωάννη Μεταξά ότι εγκαίρως είχε φροντίσει να προετοιμάσει την άμυνα της χώρας, δίνοντας έμφαση σε εξοπλιστικά προγράμματα με στόχο τη στρατιωτική της ενδυνάμωση. Η ιταμή βύθιση, εξ άλλου, του αντιτορπιλικού Έλλη, τον προηγούμενο Δεκαπενταύγουστο, είχε δώσει ακόμα μια μικρή διορία 2,5 μηνών στην ελληνική κυβέρνηση για μια τελευταία εντατικοποίηση της προετοιμασίας. Έτερα ουσιώδη στοιχεία ήταν, αφενός, η κατανόηση του τότε Πρωθυπουργού ότι η τήρηση ουδετερότητας δεν ήταν βιώσιμη επιλογή και αφετέρου η πεποίθησή του ότι η χώρα εντασσόταν στο ίδιο στρατόπεδο με τη μεγαλύτερη ναυτική δύναμη, τη Βρετανική Αυτοκρατορία, με αμοιβαία συμφέροντα στο γεωπολιτικό τόξο της Ανατολικής Μεσογείου. Τον ελληνικό λαό, τους μάχιμους, τους άμαχους, τους άνδρες, τις γυναίκες, τους νέους, τους ώριμους, τους γέροντες χαρακτήρισε ανθεκτικότητα, η οποία σφυρηλατήθηκε μέσα από την ενότητα, την εθνική ομοψυχία και την αδελφική αλληλεγγύη που επικράτησε τότε.
Για τη δύναμη που γεννά το “ομόψυχο”, παραπέμπω σε μια περιγραφή του ποιητή Ελύτη που γράφει ότι ο πόλεμος έγινε η αιτία να συνειδητοποιήσει τι είναι ο αγώνας, ομαδικός πλέον και όχι ο προσωπικός. Τι σημαίνει να μάχεσαι ενταγμένος μέσα σε μια ομάδα που έχει ορισμένα ιδανικά και να μάχεσαι κι εσύ για αυτά. Μιλώντας βέβαια για το πνεύμα, να θυμίσω απλά ότι ο ποιητής κατατάχτηκε στις 28 Οκτωβρίου με βαθμό εφέδρου ανθυπολοχαγού και στις 11 Νοεμβρίου είχε ήδη μετατεθεί στη ζώνη πυρός. Αλλά και πόσοι άλλοι; Νίκος Εγγονόπουλος, Νίκος Καββαδίας, Νικηφόρος Βρεττάκος, Άγγελος Τερζάκης, Διονύσιος Ρώμας, ενδεικτικές μόνον αναφορές. Το ομόψυχο λοιπόν, παρά τη βαθύτατη πολυδιάστατη ανατάραξη που είχαν επιφέρει - και αναφέρω εντελώς ενδεικτικά εδώ - τόσο η επιβολή του δικτατορικού καθεστώτος 4ης Αυγούστου με σαλαζαρικά, ιβηρικά, μουσολινικά, καθώς και φασιστικά χαρακτηριστικά και αναφορές, η Μικρασιατική Καταστροφή με τη συνεπαγόμενη ανταλλαγή των πληθυσμών, τα εκατομμύρια των προσφύγων που συνέχιζαν να διαβιούν υπό δυσχερέστατες κοινωνικοοικονομικές συνθήκες, ιδιαιτέρως στο βόρειο τμήμα της χώρας, καθώς και βεβαίως οι επαχθείς εσωτερικές συνέπειες από το κραχ του ‘29. Ενδεικτική μόνον, επιφανειακή απαρίθμηση.
Υπό αυτές τις δυσμενέστατες συνθήκες που βίωνε η χώρα, αδύναμη, βιομηχανικά δοκιμαζόμενη κοινωνικοπολιτικά και αρκετά πολωμένη ιδεολογικά, ο λαός ανέπτυξε αυτό το ομόψυχο φρόνημα που επέτρεψε την πλήρη και θαυμαστή κινητοποίηση των δυνάμεων της κοινωνίας, του πνεύματος, όπως προείπα, των Μέσων Ενημέρωσης και της Τέχνης, των παραγωγικών υποδομών της Διασποράς μας, καθώς και την αρκούντως άρτια οργανωμένη πολεμική δράση με σχέδιο, αποφασιστικότητα και συνέπεια. Η κινητοποίηση αυτή συνεχίστηκε κανονικά και κατά τη διάρκεια της πιο βάναυσης και απάνθρωπης κατοχής που γνώρισε η Ευρώπη. Υπενθυμίζω ότι στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο το ποσοστό απώλειας πληθυσμού των Ελλήνων πολιτών ανήλθε στο 10% επί του συνόλου, υψηλότερο σε σχέση με τις υπόλοιπες χώρες που βίωναν και αυτές τη ναζιστική κατοχή. Ωστόσο, παλλαϊκή ήταν η έκφραση της αλληλεγγύης προστασίας επί κινδύνου ζωής των διωκόμενων. Οι πολίτες δημιούργησαν δίκτυο αλληλοβοήθειας, διανομής τροφίμων, ρουχισμού, παροχής ιατρικής φροντίδας. Πολλοί έκρυψαν στο σπίτι τους μέλη της Αντίστασης, αλλά και Άγγλους στρατιώτες και πύκνωσαν από νωρίς τις τάξεις των αντιστασιακών οργανώσεων που είχαν τελείως διαφορετικές ιδεολογικές κατευθύνσεις. Ειδικότερα όμως φέτος, η επέτειος της 28ης Οκτωβρίου ελπίζω ότι θα μας συνδέσει στενότερα με το νόημα και την αξία μιας άλλης επετείου που τιμήσαμε προ ολίγων ημερών στον Ιερό Βράχο της Ακρόπολης και στο Μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη.
Και βέβαια αναφέρομαι στην 80η επέτειο της ίδρυσης του ΟΗΕ, όταν στον Άγιο Φραγκίσκο τα 51 κράτη ίδρυσαν τα Ηνωμένα Έθνη, στις 24 Οκτωβρίου του ‘45, με τη χώρα μας, εκ των ιδρυτικών μελών, να εντάσσεται την επόμενη, 25η Οκτωβρίου, σαν προχθές. Τα μαθήματα της προηγούμενης εμπειρίας, διεθνούς συνεργασίας και συντονισμένης απόπειρας επίλυσης των διεθνών διαφορών είχαν ληφθεί από τους ηγέτες του κόσμου. Οι εγγενείς αδυναμίες της Κοινωνίας των Εθνών συνέβαλαν στην αποτυχία αποτροπής της παγκόσμιας σύρραξης του '39-'45, της καταστροφικότερης μέχρι τότε παγκόσμιας σύρραξης.
Πράγματι, η δημιουργία της Κοινωνίας των Εθνών το 1919 - πρωτοποριακό εγχείρημα, απότοκος της Συνθήκης των Βερσαλλιών, κατόπιν αμερικανικής πρωτοβουλίας - θα ήταν η πρώτη ασφαλιστική δικλείδα, πρώτη απόπειρα πολυμέρειας, υπό την έννοια αναζήτησης από όλα τα τότε κράτη τρόπων ειρηνικής επίλυσης των διεθνών διαφορών. Η πρόληψη των συγκρούσεων μεταξύ κρατών, η διευθέτηση των διαφορών με ειρηνικά μέσα, η προώθηση της διεθνούς συνεργασίας σε διάφορους τομείς, καθώς και ο αφοπλισμός ήταν διακηρυγμένοι στόχοι του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών. Στα πρώτα 41 κράτη συμπεριλαμβανόταν και η χώρα μας. Ωστόσο, η συμμετοχή των κρατών στην ΚΤΕ ήταν προβληματική, με συνεχείς διακυμάνσεις, με ηχηρές απουσίες εξ αρχής, όπως αυτή των ΗΠΑ ή με καθυστερημένες αφίξεις και απότομες εκδιώξεις, όπως της Σοβιετικής Ένωσης. Δυνάμεις όπως η Γερμανία, η Ιταλία, η Ιαπωνία, επέλεξαν το δρόμο της αποχώρησης. Η οικουμενικότητα δεν επιτεύχθηκε ποτέ. Καθώς δε ο οργανισμός είχε δημιουργηθεί από τις συμμαχικές δυνάμεις του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, θεωρήθηκε μάλλον Κοινωνία των Νικητών, παρά Κοινωνία των Εθνών. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών ταλανίστηκε από έλλειψη αποφασιστικότητας, υπονομεύτηκε από την επιλεκτική ενεργοποίηση του συστήματος συλλογικής ασφάλειας.
Σήμερα, πιστεύω ότι η επέτειος των ογδόντα χρόνων από τη δημιουργία του ΟΗΕ πρέπει να έχει για μας ιδιαίτερη σημασία, ενώνοντας μας με ένα άθραυστο νήμα με την εποποιία του ‘40. Ιδιαίτερα σε μια, δυστυχώς, σχετικώς μακρά πλέον περίοδο, κατά την οποία, εν μέσω πολλαπλών παγκόσμιων απειλών και προκλήσεων, παλιότερων και νέων, αυτών που διαρκώς και κάθε μέρα αναφύονται, το πολυμερές σύστημα διέρχεται πολυδιάσπαση, βαθιά κρίση και αμφισβήτηση. Το δίκτυο προστασίας των πολυμερών συμφωνιών, που περικλείουν κανόνες και αρχές του διεθνούς δικαίου, απότοκο του υψηλού επιπέδου φιλοδοξίας της διεθνούς κοινότητας επί σειρά δεκαετιών - το οποίο έχει σώσει ζωές, έχει ενισχύσει την κοινωνική και οικονομική πρόοδο και προασπίζει τα ανθρώπινα δικαιώματα - δέχεται σήμερα ολοένα και σκληρότερα πλήγματα από δυνάμεις και τάσεις που εκφράζουν τον αναθεωρητισμό.
Σήμερα, σημειώνεται - όπως ίσως γνωρίζετε - ο μεγαλύτερος αριθμός ένοπλων συγκρούσεων απ’ τον καταστροφικότερο όλων, όπως προαναφέραμε, το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Για πρώτη φορά φέτος, στις 24 Οκτωβρίου, εορτάστηκε η Διεθνής Ημέρα για την Πολυμέρεια και τη Διπλωματία για την Ειρήνη. Ξεχωρίζω ότι στο μήνυμά του ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών τόνισε ότι η πολυμέρεια και η διπλωματία έχουν αποδεδειγμένο ιστορικό προσφοράς στην ανθρωπότητα και συνέβαλαν οπωσδήποτε στην αποτροπή μιας νέας παγκόσμιας σύρραξης. Αν μη τι άλλο, λέει ο Γενικός Γραμματέας, και ενώ η συλλογική δράση είναι απαραίτητη για την αντιμετώπιση των προκλήσεων και των απειλών, παρατηρείται το αντίθετο. Αυξανόμενο έλλειμμα εμπιστοσύνης στους διεθνείς οργανισμούς, στους διεθνείς και πολιτειακούς θεσμούς και μεγαλύτερη ελκυστικότητα φωνών που διαιρούν και δαιμονοποιούν. Σημειώνει, λοιπόν, ο António Guterres ότι πρέπει να θυμόμαστε την αίσθηση του κατεπείγοντος που είχαν οι ιδρυτές των Ηνωμένων Εθνών, να δώσουμε νέα πνοή στον Οργανισμό μέσω ισχυρότερης δέσμευσης στους κανόνες και μιας δικτυωμένης πολυμέρειας. Μιας πολυμέρειας, όμως, χωρίς αποκλεισμούς. Σταθερή και αμετακίνητη πρέπει να μείνει η προσήλωση μας στην πολυμέρεια και στο πολυμερές σύστημα, για να ανταπεξέλθουμε στις σύνθετες και πολυάριθμες προκλήσεις των τελευταίων ετών.
Ο πυκνοϋφασμένος ιστός των κανόνων και αρχών του Διεθνούς Δικαίου καθιστούν δυνατή και βιώσιμη την διεθνή συνεργασία, πυλώνα της προάσπισης της ειρήνης, της προστασίας και της προώθησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, την πρόσβαση στην εκπαίδευση, στην υγεία, στην ισότητα για όλους.
Προσηλωμένοι, λοιπόν, σε αυτή την κοινή δέσμευση της διεθνούς κοινότητας ότι το δίκαιο πρέπει να υπερισχύει της ισχύος, όπως αυτή αποτυπώνεται στον Καταστατικό Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών. Με τον τρόπο αυτό αποτείουμε υψηλό φόρο τιμής στο έπος του ‘40. Βεβαίως, ο σεβασμός της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών, η ειρηνική επίλυση των διαφορών και η απαγόρευση της χρήσης βίας πρέπει να θυμόμαστε ότι συνιστούν δεσμευτικές υποχρεώσεις, οι οποίες πρέπει να τηρούνται με συνέπεια και καθολικά, χωρίς εξαιρέσεις, χωρίς εκπτώσεις που χρησιμοποιούνται από κάποιες δυνάμεις για να δικαιολογήσουν “αιτιάσεις” για διπλά μέτρα και σταθμά στην εφαρμογή τους.
Σας ευχαριστώ πολύ για την προσοχή σας.
27 Οκτωβρίου, 2025